مارکوس دوسوزا که در دنیای کاریکاتور با نام «کینیو» شناخته میشود، از چهرههای مطرح هنر طنز تصویری در برزیل و آمریکای لاتین است. او اخیراً با کسب عنوان نخست بخش کارتون در مسابقه بینالمللی «ترور آنلاین» بار دیگر تواناییهای خود را به نمایش گذاشت و همزمان به عنوان یکی از داوران دوازدهمین دوسالانه بینالمللی کاریکاتور تهران نیز در این رویداد حضور داشت. کینیو در جریان سفر خود به ایران، در گفتوگویی اختصاصی با ایران کارتون، از تجربه حضورش در تهران، جایگاه کاریکاتور در جهان امروز، چالشهای آزادی بیان و دغدغههای هنری خود سخن گفت.
کینیو متولد شهر بلو هوریزونته، مرکز ایالت میناس ژرایس برزیل است و نزدیک به سه دهه به صورت حرفهای در عرصه کاریکاتور مطبوعاتی، سیاسی و هنری فعالیت میکند. آثار او بارها در جشنوارهها و مسابقات معتبر بینالمللی مورد تقدیر قرار گرفته و تاکنون دو بار به دعوت رویدادهای هنری به ایران سفر کرده است. وی در پنجاهودومین دوره جشنواره معتبر «پراسیکابا» برزیل موفق شد به طور همزمان جایزه بزرگ و مقام نخست را از آن خود کند. با این حال، او معتقد است ارزش واقعی حضور در رویدادهای بینالمللی، نه در کسب جوایز، بلکه در فرصت گفتوگو با هنرمندان جهان و دیده شدن آثار در گسترهای فراتر از مرزهای جغرافیایی نهفته است.
کینیو: «کاریکاتور پنجرهای است که از طریق آن میتوان در برابر امپریالیسم ایستاد»
ایران کارتون: شما نزدیک به سه دهه در عرصه کاریکاتور مطبوعاتی و بینالمللی فعالیت داشتهاید. چه چیزی باعث شده است همچنان با همان انگیزه به خلق اثر ادامه دهید؟
کینیو: برای من کاریکاتور تنها یک هنر نیست، بلکه شیوهای برای اندیشیدن و بیان حقیقت است. هر اثر میتواند پرسشی در ذهن مخاطب ایجاد کند یا او را نسبت به واقعیتی که کمتر دیده میشود آگاه سازد. همین مسئولیت اجتماعی باعث شده است که بعد از حدود سی سال همچنان با انگیزه کار کنم.
ایران کارتون: بسیاری از آثار شما به موضوع فلسطین، غزه و نقد سیاستهای قدرتهای بزرگ میپردازد. چرا این موضوعات جایگاه ویژهای در آثار شما دارند؟
کینیو: هنرمند نمیتواند نسبت به رنج انسانها بیتفاوت باشد. مردم فلسطین سالهاست با شرایط دشواری زندگی میکنند و این موضوع برای من تنها یک مسئله سیاسی نیست، بلکه یک موضوع انسانی است. همچنین معتقدم هرجا قدرتهای سلطهگر بخواهند روایت خود را بر جهان تحمیل کنند، وظیفه هنرمند این است که روایت دیگری را نیز پیش روی مخاطب قرار دهد.
ایران کارتون: شما جمله جالبی درباره کاریکاتور بیان کردهاید و آن را به «پنجره» تشبیه کردهاید. منظورتان چیست؟
کینیو: کاریکاتور پنجرهای است که ذهن مخاطب را به روی واقعیتهای پنهان باز میکند. گاهی یک تصویر، بسیار بیشتر از دهها صفحه نوشته تأثیر میگذارد. اگر این پنجره درست گشوده شود، نور آگاهی وارد ذهن مخاطب میشود و میتواند او را به تفکر وادارد. به همین دلیل معتقدم کاریکاتور یکی از مؤثرترین ابزارها برای مقابله با امپریالیسم و سلطه رسانهای است.
ایران کارتون: شما برنده جایزه اول مسابقه بینالمللی «ترور آنلاین» شدید. ایده اثر برگزیده چگونه شکل گرفت؟
کینیو: در آن اثر تلاش کردم نشان دهم که چگونه برخی رسانهها و شبکههای بزرگ اجتماعی میتوانند در خدمت تولید و گسترش روایتهای نادرست قرار گیرند. در تصویر، مارک زاکربرگ و ایلان ماسک در کنار پینوکیو قرار گرفتهاند؛ شخصیتی که نماد دروغ است. این اثر در واقع نقدی بر سازوکار رسانههایی است که گاهی حقیقت را قربانی منافع سیاسی و اقتصادی میکنند.
ایران کارتون: عنوان مسابقه «ترور آنلاین» امروز بیش از گذشته برای بسیاری از هنرمندان قابل لمس شده است. آیا شما نیز چنین تجربهای داشتهاید؟
کینیو: بله، کاملاً. صفحه فیسبوک من به دلیل انتشار آثار ضدجنگ و ضدصهیونیستی بسته شد. در آن لحظه متوجه شدم «ترور آنلاین» فقط یک عنوان نیست، بلکه واقعیتی است که بسیاری از هنرمندان مستقل آن را تجربه میکنند. وقتی امکان انتشار آزادانه آثار از شما گرفته میشود، در واقع بخشی از صدایتان خاموش شده است.
ایران کارتون: شما به عنوان داور دوازدهمین دوسالانه بینالمللی کاریکاتور تهران نیز حضور داشتید. ارزیابیتان از آثار این دوره چیست؟
کینیو: کیفیت آثار بسیار خوب بود و تنوع ایدهها مرا شگفتزده کرد. موضوع «عجله» ظرفیت زیادی برای خلق آثار خلاقانه داشت. در داوری بیش از هر چیز به نوآوری اهمیت دادم. اثری که تنها اجرای خوبی داشته باشد کافی نیست؛ باید ایدهای تازه ارائه کند و مخاطب را غافلگیر سازد.
ایران کارتون: کاریکاتور ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
کینیو: ایران از استعدادهای بسیار ارزشمندی برخوردار است. هر دو بار که به ایران سفر کردم با هنرمندان خلاق و توانمندی آشنا شدم. به نظرم کاریکاتور ایران در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و در بسیاری از مسابقات بینالمللی حضوری اثرگذار دارد.
ایران کارتون: مسابقات بینالمللی ایران چه جایگاهی در جهان دارند؟
کینیو: ایران موفق شده است رویدادهایی برگزار کند که بسیاری از هنرمندان جهان مشتاق حضور در آنها هستند. مهمتر از همه اینکه این مسابقات به موضوعاتی میپردازند که شاید در بسیاری از کشورها امکان طرح آزادانه آنها وجود نداشته باشد. همین ویژگی، جایگاه ویژهای به رویدادهای ایران داده است.
ایران کارتون: در پایان، چه پیامی برای کاریکاتوریستهای جوان دارید؟
کینیو: از تکرار نترسید اما از تقلید بترسید. مطالعه کنید، تاریخ را بشناسید، جهان را دنبال کنید و همیشه به دنبال ایدهای باشید که پیش از شما بیان نشده باشد. تکنیک را میتوان آموخت، اما آنچه یک کاریکاتوریست را ماندگار میکند، نگاه مستقل و شجاعت او در بیان حقیقت است.
